Skip to main content

Verbeter De Wereld, Begin Bij Jezelf

By Koen Plaatjie-Jacobs|26.03.2024|109 Minutes

This essay is written in Dutch.

I’m going to be me as I am, and you can beat me or jail me or even kill me, but I’m not going to be what you want me to be.

– Steve Biko

INTRODUCTIE

1

Ik neem je mee naar Zuid Afrika. Kaapstad om precies te zijn. Het is 15 november 2023 en ik zit, samen met mijn vriendin Ikhona Plaatjie, in een door TL-lampen verlicht kantoor. Tegenover ons zit een ambtenaar in een wit bloesje met korte mouwen. Ze draagt een oranje sjaaltje wat een beetje is opgefrommeld als zo’n ding wat advocaten ook wel eens dragen. Een chique slabber noemde wij dat vroeger nog wel eens.

Ikho draagt haar zalm roze jurk, een witte haarband en haar witte (ofja het waren ooit witte) Nike Air Force’s. Ik draag een zwart T-shirt met een pantalon en mijn Nike Air Max Safari. We zijn immers in Zuid Afrika.

Niets aan deze outfits doet vermoeden dat er iets heel speciaals staat te gebeuren. Iets wat 29 jaar daarvoor nog ondenkbaar was.

Om te begrijpen wat er precies ondenkbaar was aan deze gebeurtenis moeten we, voordat ik je vertel wat er precies stond te gebeuren, een stukje terug de tijd in.

Het is 10 mei 1994. Nelson Mandela geeft zijn eerste officiële speech als president van Zuid Afrika.1 Na decennia van terreur door een racistisch regime is Apartheid dan eindelijk over. De Zwarte Afrikanen halen opgelucht adem. Nu komt het allemaal goed.

Apartheid was er officieel van 1948 tot 1994.2 Sommige bronnen beweren dat Apartheid in 1990 is afgeschaft met het vrijlaten van Mandela,3 maar in de vier jaar die tussen de vrijlating en het presidentschap van Nelson Mandela zitten, vliegen er tijdens protesten en wraakacties nog wel eens autobanden in de hens. Nou is dat op zich niet heel erg, alleen zijn die autobanden gevuld met benzine en als een ketting om iemand heen getrokken. De dragers van deze “necklaces” sterven een gruwelijke dood.4

Het zijn niet de enige gruwelijkheden die er gebeuren tijdens het Apartheid regime. Mensen die ineens van de aardbodem verdwijnen of tijdens vreedzame protesten neergeschoten worden (denk aan de “Sharpeville massacre”).5

Maar ook de minder duidelijke gebeurtenissen waren minstens net zo erg. Als Zwart persoon kon je niet zomaar naar de stad, naar het strand, met je vrienden naar een zwembad, reizen met het openbaar vervoer of werken waar je wilde. Zaken die wij hier in Nederland als heel normaal beschouwen, waren daar door rassenscheiding onmogelijk.6

Maar wat is nu die link tussen met Ikho tegenover een ambtenaar zitten en mijn enorm kort door de bocht geschiedenis lesje over Apartheid?

In juli 1949 voert het Apartheid regime een wet in. De “Prohibition of Mixed Marriages Act, Act No 55”.7 Deze wet hield in dat een Wit persoon niet mocht trouwen met een niet Wit persoon. Deed je dit wel dat werd je aangeklaagd en soms zelfs vastgezet.

In november 2023 zitten Ikho en ik samen in een door TL-lampen verlicht kantoor. Tegenover ons zit een ambtenaar in een wit bloesje met korte mouwen. Ze lacht en feliciteert ons. Ikhona & Koen Plaatjie-Jacobs is een feit.

2

In dit boek ga ik je meenemen op een reis die ik heb gemaakt. Van Kaatsheuvel naar Kaapstad. 12000 kilometer naar de andere kant van de wereld. Ver van huis, vrienden en familie. Maar vooral ver van een leven en een cultuur wat ik heel goed kende. Waarin ik mijn gehele leven in ondergedompeld was: de Nederlandse cultuur.

Het wordt een reis met een impact die ik van tevoren niet had kunnen bedenken. Niet alleen kwam ik mijn vrouw tegen in Kaapstad, ook opende het allerlei deuren in mijn brein die daarvoor gesloten waren. De reis creëerde zelfs nieuwe paden, of misschien wel gehele nieuwe delen in mijn hersenen.

Heel kort door de bocht is het een verhaal van een Nederlander die naar Zuid Afrika ging en schrok van wat hij zag. De impact van zijn voorouders die naar de Kaap kwamen en de invloed van Europese toeristen die er hun Euro’s uitgeven en daardoor een economie om zeep helpen.8

Maar ook de impact die de liefde en vergeving van de Zuid Afrikanen kan hebben op iemand. Wat het doet als mensen open staan voor jou als mens. Hoe enorm gelukkig je dat maakt. Het is een persoonlijk verhaal omdat dat de manier is waarop ik graag vertel. De manier is waarop ik mij aan jou wil verbinden.

Aan het einde van dit alles zal ik je een vraag stellen. Dit zal geen “ik vind dit dus daarom moet jij ook zo gaan leven” vraag zijn. Dit is namelijk geen “ik vind dit dus daarom moet jij ook zo gaan leven” boek.

Het boek is wat ik heb meegemaakt en waar in een hele hoop inzichten van heb gekregen. Een verhaal dat ik met jou wil delen omdat ik hoop dat het jou ook inzichten kan geven. Dit kunnen nieuwe inzichten zijn, maar ook oude die ergens op je zolderkamer liggen te verstoffen. Dit kunnen inzichten zijn waardoor je net als ik anders naar de wereld gaat kijken, anders naar je gezin of anders naar jezelf. Of zoals mijn moeder altijd tegen me zei: “verbeter de wereld, begin bij jezelf.”

Maar, laten we beginnen bij het begin. Hoe kwam ik nou terecht in Kaapstad? Daarvoor gaan we een stukje terug in de tijd. Naar april 2023 om precies te zijn.

DEEL 1

1

In April 2023 vertrok ik voor school, samen met een groep van 6 studenten en twee docenten, voor twee weken naar Kaapstad Zuid Afrika. Een reis waar ik enorm naar uit keek, want het zou mijn eerste keer reizen buiten Europa zijn.

Waarom ik naar Kaapstad ging? Nou mijn docent Pierke Hulshof zei dat het wel eens goed voor me kon zijn en dat ik me maar moest aansluiten bij de “intercultural learning” lessen. Waarom hij voelde dat ik naar Kaapstad moest wist hij ook niet, maar ergens in zijn onderbuik wist hij dat het een reis zou zijn die me bij zou blijven.

Naast dat ik erop vertrouwde dat Pierke het bij het juiste eind had, was ik ook wel heel erg benieuwd naar Zuid Afrika. In het begin vooral op een manier waarop ik vaker nieuwsgierig was naar andere steden. Het leren kennen van een andere cultuur, eten, kunst en mensen. Toen ik me wat meer ging inlezen over het land, en ook de lessen die ik volgde in de weken voor het vertrek, werd mijn interesse alleen maar groter. Ik had wel gehoord van Apartheid, Nelson Mandela en het Nederlandse verleden in Zuid Afrika, maar ik was er nog nooit zo mee geconfronteerd als nu. Voor iemand die columns schrijft over o.a. gelijkwaardigheid, is naar een land gaan wat barst van de geschiedenis op datzelfde onderwerp natuurlijk hartstikke interessant.

Ik had me goed voorbereid op de twee weken die we daar aan projecten, toerisme en zelfontwikkeling zouden besteden. Zo las ik het boek ‘Born A Crime’ van Trevor Noah en uiteraard keek ik op Youtube talloze video’s over Zuid Afrika.

Het boek van Trevor Noah was het eerste boek in lange tijd dat ik uitlas. Het speelde met mijn verbeelding over hoe het land waar ik naartoe zou gaan zou zijn. Op dat moment niet wetend dat Johannesburg, waar Noah vandaan komt, en Kaapstad twee totaal verschillende werelden zijn. Nu ben ik op het moment van schrijven nog nooit in Johannesburg geweest, maar op basis van de verhalen van Ikho en haar vrienden, klinkt Johannesburg veel rauwer, zakelijker en harder dan Kaapstad. In Nederland zou ik het vergelijken met Rotterdam en Maastricht bijvoorbeeld. Het ene is niet beter dan het andere. Maar een Rotterdamse is wel anders dan iemand uit Maastricht.

Het boek deed iets met mijn brein. Het haalde een nieuwe vorm van creativiteit naar boven wat er lang niet was geweest: de verbeeldingskracht.

Ik verbeelde me het land, de huizen, de wegen en de mensen. Ik droomde er zelfs over. Ik kon helemaal voor me zien hoe de kleine Trevor zijn cassettes met illegaal gekopieerde muziek aan de taxi chauffeurs verkocht, om daar dan weer eten van te halen.1 Ik wist toen nog niet dat een Zuid Afrikaanse taxi een met 16 mensen volgepropte Toyota Hiace Ses’fikile minibus is, maar dat maakte voor mijn verbeelding niet uit.2

Het land leefde in me, op basis van beelden online en de kleine dingen die ik nog wist over bijvoorbeeld Nelson Mandela en het WK voetbal in 2010.

In het vliegtuig onderweg naar Kaapstad voelde ik een gezonde spanning. Het was immers een eerste keer naar het Afrikaanse continent, onderweg naar een land waarvan ik niet wist wat ik er kon verwachten, omdat het voor mijn gevoel zo ver van me afstond. Maar dat ik er enorm naar uitkeek, dat was zeker.

2

We kwamen aan op 9 april, Paaszondag. Dat vond ik ergens wel komisch. Ik weet niet of jullie bekend zijn met het verhaal van de Vliegende Hollander? Iets met Pasen en een schipbreuk bij Kaap de Goede Hoop. Dus om dan als Vliegende Hollander met Pasen aan te komen vond ik wel geinig.3

Enfin.

De twee weken in Kaapstad waren magisch, ontroerend, inspirerend, maar vooral (ik gebruik dit woord niet gauw omdat ik er niet zo zeer in geloof dat elke ervaring deze stempel verdiend): levens veranderend.

Wat ik me herinner als het eerste moment van die levens veranderende emotie, was toen we op onze eerste dag in Kaapstad bij V&A Waterfront, een groot Europees uitziend winkelgebied bij de haven, langs een koor kwamen.

Een grote groep dames en mannen stonden daar, a capella, Zuid Afrikaanse nummers te zingen. Zingend, schreeuwend en dansend met kleurrijke kralen en kerstachtige bellen om enkels en polsen die mee deden op het door hen opgevoerde ritme. Met op de achtergrond de vier standbeelden van Albert Luthuli, Desmond Tutu, F. W. de Klerk en Nelson Mandela.

Dat daar de Klerk tussen staat is iets van te vinden. Hij was de laatste Apartheid president en ontving voor zijn samenwerking met Nelson Mandela de Nobelprijs voor de vrede.4

Nelson Mandela was een vrijheidsstrijder die 27 jaar vast zat, om uit de gevangenis te komen met alleen maar vergeving als doel en hij werd de eerste Zwarte president van Zuid Afrika.5

Desmond Tutu ontving de Nobelprijs voor de vrede in 1984 voor zijn activisme tegen Apartheid6 en ook was hij het hoofd van de Truth and Reconciliation Commision die werd opgericht in 1995 met als doel het land te genezen van de Apartheid en de daders verantwoordelijk te stellen.7

Albert Luthuli won de Nobelprijs voor de Vrede in 1960 voor zijn inzet tegen het Apartheid regime op een geweldloze manier.8

De vraag blijft nu of de Klerk het ook zo zou hebben aangepakt zonder de (inter)nationale druk om Mandela in 1990 vrij te laten. Met andere woorden: was het wel echt een goede man die Apartheid wilde afschaffen, of was het een samenloop van omstandigheden die hem tot dit besluit brachten zonder al te veel goede bedoelingen vanuit hemzelf?

De drie andere mannen die daar staan afgebeeld hebben namelijk wel een grote bijdrage geleverd aan de afschaffing van Apartheid en gestreden tegen het onrecht ervan, vanuit hun eigen intrinsieke motivatie. Hier werd de dualiteit binnen Zuid Afrika voor het eerst aan me gepresenteerd.

Maar terug naar dat prachtige koor.

De stemmen raakte me. Laatst kwam de video die ik van het koor heb gemaakt voorbij in een presentatie die ik gaf en ik moest weer even slikken en de tranen terug duwen.

Ik stond daar te huilen op dat plein. Achter mijn zonnebril slikte ik ook toen de tranen een beetje weg. Niet omdat ik bang was om mijn emoties te tonen, maar vooral omdat ik overvallen werd door die krachtige emotie in mijn buik, en niet zo goed wist waar het nou door kwam.

Nou, het was niet het zingen van het koor dat me in verroering bracht. Het was de kracht die de vrouwen uitstraalde, de kleuren die ze met zich meedroegen, de enorme vocale power die er achter de stemmen zat als ze samen zongen maar ook zeker tijdens de solo stukken.

Vanaf dat moment stonden al mijn zintuigen open. Het maakte niet meer uit waar we waren of wat me deden, ik voelde het drie keer zo zwaar in mijn ziel. Alles kreeg voor mij een betekenis. De kunst op straat, de mensen, het eten, de Townships, de mensen in de Townships, de dieren in de Townships, de korreltjes zand op de wegen van de Townships. Eigenlijk de volledige Townships denk ik. Wat een Township is leg ik je in hoofdstuk 3 uit.

Wat ik toen nog niet wist, was dat het moment met dat koor bij die standbeelden, definiërend zou gaan zijn voor de twee weken die ik voor de boeg had. Twee weken waarin ik meer over mezelf zou leren dan ik ooit had durven dromen.

3

We waren in Kaapstad om te werken. Projecten te doen. Uiteraard hebben we ook de toeristische trekpleisters bezocht, maar het unieke aan deze reis waren de twee projecten in Kaapstad.

In Langa (het oudste township van Zuid Afrika9) werkten we aan het project ‘Girls Make The City’ samen met Tiisetso Mofokeng van Wetopia*.

Het project is gericht op de publieke ruimte veilig maken voor vrouwen. Wetopia gaat hiervoor samenwerkingen aan met lokale groepen en instanties om zo die veiligheid tot stand te laten komen. Het laat vrouwen de publieke ruimte weer claimen. Dit is ook al succesvol in andere steden gedaan waaronder in Brussel, waar ze vrouwen de ruimte laten claimen door bijvoorbeeld met ze te gaan skateboarden.10

Girls Make The City in Langa stond aan het begin van het traject en we zagen vooral de ingewikkeldheden van het politieke spel dat er gespeeld moet worden bij het opzetten van een project als dit.

Veel regels, dan is er wel geld dan weer niet, honderden vragen over het nut van het project en nog veel meer. Het politieke spel is niet iets dat zich alleen in Kaapstad afspeelt, maar ik herinner me wel dat het me opviel, dat voor een land waar maar 7,3% een Witte huidskleur heeft,11 de mensen in de meeting erg witjes waren. “Hoe kunnen Witte mensen uit de stad gaan bepalen voor Zwarte meiden in Langa wat wel en niet gaat werken?” schreef ik in mijn notitie boekje.

Helaas is dit beeld nog steeds een realiteit in een wereld waar de Witte man het meeste te vertellen heeft. Maar in een land als Zuid Afrika, met Apartheid nog vers in het geheugen, vind ik het toch net even wat schrijnender. Valt het wat meer op. Is dit verschijnsel nog onjuister dan dat ik het hier in Europa al vind. Als je in Kaapstad rondloopt voel je dat de Witte mens er nog steeds een enorme invloed heeft. De mensen die winkelen zijn Wit, de mensen die werken in de winkels zijn Zwart. De mensen die in een restaurant eten zijn Wit, de mensen die er werken zijn Zwart. En ook de wijngaarden, een grote bron van inkomsten en grote stukken land, worden beheerd en zijn in het bezit van Witte mensen, maar het zijn de Zwarte mensen die er werken. Dit is een beeld waarvan ik dacht dat het uitgestorven was in een land als Zuid Afrika na de afschaffing van Apartheid. Echter is het daar nog steeds aan de orde van de dag. “Hoe erg is Apartheid dan afgeschaft?” vroeg ik mezelf af. Dat antwoord volgde deels bij het tweede project wat we gingen doen.

Het tweede project waar we bij betrokken waren was voor de Khayelitsha Canoe Club van Siyanda Sopangisa. Hoe we de Township kano-tour die zij doen beter in de markt kunnen zetten voor toeristen. Hoe er meer toeristen naar Khayelitsha kunnen komen.

Khayelitsha is de grootste Township van Kaapstad,12 maar staat ook bekend staat als een van de gevaarlijkste plekken in Kaapstad. Voor toeristen is het dus niet heel erg aantrekkelijk om er naar toe te gaan.13

Een Township is een plek waar niet Witte mensen naartoe werden gedreven door het Apartheid regime.14 Op die manier kon de Witte minderheid van machthebbers de begeerde stukken land hebben, zonder al te veel last te hebben van de niet Witte bevolking. In Townships is er over het algemeen veel armoede, veel criminaliteit en zijn er slechte voorzieningen zoals stroom en water.15 Ook leven mensen heel dicht op elkaar. En dat doen ze nog steeds. Apartheid mag dan officieel dus wel zijn afgeschaft, de effecten zijn nog steeds zichtbaar en in werking.

Met zo’n 2,5 miljoen mensen16 op ongeveer 40km217 is Khayelitsha echt dichtbevolkter dan dichtbevolkt. Dat zijn echt enorm veel mensen op een klein stukje aarde. De combinatie van veel mensen hutje mutje op elkaar, weinig faciliteiten als stroom en water, en een hoge werkloosheid met als gevolg dus veel armoede, is een kruitvat dat op ontploffen staat.

Even over dat aantal inwoners. Cijfers zeggen je wellicht niet zo veel (dat deed het bij mij ook niet) dus laat ik even het aantal inwoners per vierkante kilometer opnoemen van steden die jij misschien wel kent. Dan heb je een beter beeld bij wat al die cijfers nou in het echt betekenen. Een gevoel bij hoe dichtbevolkt het is.

Aantal inwoners per km2:

Venlo: 83218

’s-Hertogenbosch: 145019

Breda: 148320

Tilburg: 180921

Utrecht: 370022

Amsterdam: 488023

Khayelitsha: 62.500

Beeld je eens in dat je je door een stad verplaats uit de lijst hierboven. En dan geen rustige dinsdagochtend, en ook geen drukke koopzondag, maar gewoon onderweg naar huis of naar je werk of school. In de auto of bus, op het station. Als iedereen ineens op dezelfde tijd weg moet. Op dezelfde tijd thuis wil zijn. Op dezelfde tijd besluit boodschappen te doen. Zie je het voor je? Voel je die druk. Dat wachten bij de rij. Steeds maar weer je koppeling intrappen omdat je vaststaat in de file. Schuifelend de trein in hopend dat er ergens nog een stoel vrij is, en dan het liefste niet naast iemand die naar zweet ruikt?

Voel je hoeveel mensen dat zijn?

Vermenigvuldig dit ongeveer met 35 en je hebt een gevoel hoe druk het in Khayelitsha is tijdens die momenten dat jij de trein in wilt.

Tijdens het project in Khayelitsha kreeg ik van Siyanda de bijnaam “Mr Honesty”. Dit was voor mij heel bijzonder. Nog nooit eerder was ik in een positie waarin mijn eerlijkheid zo werd getest, maar ook zo werd gewaardeerd. Hier begon mijn liefde voor het land, en vooral de mensen, echt te groeien en ontwikkelen. Zien en voelen dat je als mens wordt gewaardeerd om wie je bent is heel fijn. Maar hoe kwam deze bijnaam tot stand?

Siyanda vroeg ons als groep, na een dag op sleeptouw meegenomen te zijn geweest, of wij als Witte mensen nu wel alleen in Khayelitsha zouden komen, of zelfs zouden overnachten?

Een voor een werd de vraag door de meegereisde studenten beantwoord, en een voor een gaven ze een antwoord als: “ja hoor, jullie zijn echt super duper leuke mensen en wij zouden het kei cool vinden om hier met onze backpackrugzak helemaal tot rust te komen.”

Het kan zijn dat dit gegeven antwoord niet geheel waarheidsgetrouw overgenomen is, maar het is wel hoe het op me over kwam. Daarmee sloeg het voor mij volledig de plank mis. We waren daar om Siyanda en de club te helpen. Met het vergaren van informatie, maar ook eerlijke feedback en kennis. 5 minuten voordat we de vragenronde kregen durfde een van de studenten notabene niet alleen naar de wc, maar nu ineens wel durven te overnachten… dat schoot bij mij verkeerd.

Toen Siyanda bij mij kwam, ik was als laatste aan de beurt, borrelde het zoals het bij mij wel vaker kan borrelen. Dat gevoel dat je hebt als je merkt dat er onrecht wordt aangedaan. Dat je daar iets mee moet. Iets mee wil.

Heel eerlijk zei ik: “nee, ik zou hier niet alleen naartoe komen of blijven overnachten. Daarvoor voel ik me niet veilig genoeg als enige Witte persoon in een meerderheid van Zwarte mensen. Ik voel me aangestaard. Bekeken. Alsof ik hier niet mag zijn, en dat voelt onveilig.”

Aan het gezicht van Siyanda kon ik de eerste seconden niet aflezen wat hij dacht, maar de grote glimlach die op zijn gezicht verscheen (hij heeft de grootste glimlach die ik ooit heb gezien) en de hartstochtelijke knuffel die daarop volgde, begreep ik dat het goed zat.

Ik werd gedoopt tot “Mr. Honesty” en bedankt voor mijn eerlijke en respectvolle antwoord. Het schiep een band, omdat hij wist dat hij me vanaf dat moment kon vertrouwen. Geen lege praatjes of goedbedoelde nepheid. Maar eerlijkheid. Eerlijkheid waar hij iets mee kon. Zonder eerlijkheid is verandering onmogelijk.

Vanaf dat moment beschouw ik Siyanda als familie. En hij beschouwt mij als Mntakwethu: iemand die bij de familie hoort.

*Wetopia is een organisatie van Joke Quintens. Op de website omschrijven ze zich als volgt: In Wetopia we take action to build our local societies together. Starting from the potential of a place, creating a common space for collaboration and action, in new alliances to create more “us” 24

4

Het leven in Kaapstad kwam en ging weer. Ook daar gaat de zon elke avond onder en komt ze elke dag weer op. De projecten die we in de Townships deden, gaven me een unieke kijk op het land en de stad. Als ik als toerist naar Kaapstad was geweest, had ik nooit de mogelijkheid gehad om op zo’n manier actief te zijn binnen de Townships. En had ik dus ook nooit kunnen leren wat ik heb geleerd. Ook de inzichten die ik heb opgedaan over ongelijkheid zouden nooit zo ontwikkeld kunnen zijn als ik niet op deze manier in aanraking zou zijn gekomen met Kaapstad. De details van die inzichten bespreek ik in deel 2 van dit boek. Echter is het wel noemenswaardig om aan te geven dat Kaapstad zo enorm veel met je kan doen als je je open stelt. Kijk alleen al naar de onderwerpen die ik hiervoor heb besproken. De cijfers van de dichtheid in de Townships. De manier waarop helden worden geëerd en wie die helden zijn. Ook lees je hoe de Zuid Afrikanen je kunnen raken. Mij hebben geraakt. De prachtige stemmen van het koor of de enorme vriendelijkheid van Siyanda staan voor mij symbool voor een land waar vriendelijkheid en connectie voorop staan.

De mensen daar hoeven namelijk niet zo vriendelijk te doen als dat ze zijn. Ze hoeven niet zo aan te sturen op connectie als dat ze doen. Het is helemaal niet zo’n prettig land om in te wonen. Ik heb iemand ontmoet die met drie broers en de moeder in een huis in Khayelitsha woont, omdat er gewoonweg geen mogelijkheden zijn om uit huis te gaan. Die persoon is op het moment van schrijven over de 35 jaar oud. Het is niet makkelijk om een Zuid Afrikaan te zijn, en al helemaal niet om een Zwarte Zuid Afrikaan te zijn. Wat mij zo enorm verwonderd is de drang om dingen te doen. Om de situatie beter te maken dan dat die is. Maar dus ook die vriendelijkheid. Op zoek zijn naar de connectie.

Ergens is dit misschien ook wel wat Zuid Afrikanen 400 jaar geleden zo kwetsbaar maakte voor kolonisten. Naast dat de Nederlanders en Britten enorme schepen en legers hadden, ziektes verspreiden en beschikte over vuurwapens, zou het ook zomaar eens kunnen dat de vriendelijkheid en de gastvrijheid die in de Zwarte Zuid Afrikanen zit ervoor heeft gezorgd dat ze toen te open waren. Te nieuwsgierig. Dit wat ik nu vertel zijn overigens geen feiten en puur hersenspinsel van me. Mocht het zo zijn dat ik gelijk heb, is het dan niet vreselijk dat de kolonisten er zo’n misbruik van hebben gemaakt. En geld dat niet ook voor al die andere landen en culturen die zijn onderworpen aan kolonisatie. Ik ben naast Kaapstad nog nooit buiten Europa geweest, maar ik heb via verschillende wegen wel een hoop mensen ontmoet die niet uit Europa komen, maar uit landen die door Europeanen zijn gekoloniseerd. Wat mij altijd opvalt is dat ze vaak dezelfde karaktereigenschappen hebben als de Zuid Afrikanen. Vriendelijk, open, nieuwsgierig en alles wordt gedeeld.

Dit zijn allemaal gedachten die er in mijn hoofd rondtolde in de twee weken die ik in Kaapstad was. Twee weken die overigens langer duurde dan verwacht, maar tegelijkertijd ook voorbij waren voordat ik er erg in had.

Ik voelde me ontzettend klein in Kaapstad, terwijl ik een van de langste personen was die daar rondliep. Nu is mijn lengte sowieso een veel te groot deel van mijn identiteit. Toen ik 10 jaar oud was torende ik met mijn 1.97 meter boven klasgenoten en docenten uit. Dus in Kaapstad, waar de mensen over het algemeen een stukje korter zijn dan in Nederland, was dat gevoel nog meer. Deels kwam dat omdat je constant omringd bent door de Tafelberg. Of je nu een hike doet of ergens aan het strand staat, die berg torent boven of voor je uit. Het is echt indrukwekkend hoe de berg altijd te zien is vanuit de stad.

Soms was het de kunst die me microscopisch liet voelen. Omdat het enorm groot op muren was gemaakt, of juist heel klein en emotioneel me confronteerde in een galerij. Naast dat Kaapstad een aantal van de beste galerijen ter wereld heeft, voel je ook de expressiviteit van de Zuid Afrikanen als je door Kaapstad wandelt. Je voelt de vreugde die er is, ondanks de pijn en het verleden. Die vreugde liet me klein voelen. Het confronteerde me met mijn eigen leven, en hoe ik toch vaak nog aan het mopperen ben. Aan zeiken ben om alles, om niets. Een typisch Nederlands exportproduct: mopperen. Terwijl ik met de mogelijkheden die ik heb zo enorm veel kan doen. De kunstenaar die in een land is geboren waar de mogelijkheden veel minder zijn, besluit om er toch meer van te maken dan ik op dat moment deed.

Toch waren het, zoals ik al eerder aangaf, vooral de mensen die we ontmoette die mij klein lieten voelen. Niet klein op een negatieve manier waarin ik me onderdrukt voelde, maar klein in een manier waarop ik niet het gevoel had dat ik de grote sterke persoon hoefde te zijn. Klein in de mooiste zin van het woord. Klein wanneer je de muur die je jaren hebt opgebouwd eindelijk aan het afbreken bent.

De enorme vriendelijkheid van de Zuid Afrikanen was uniek voor me. Je hebt in Nederland ook enorm veel aardige mensen natuurlijk, maar ik en vele andere inwoners van dit koude landje aan de Noordzee hebben altijd iets afstandelijks. Waar ze in Kaapstad vooral veel knuffelen, geven wij hier liever een hand. Of we zeggen gewoon hoi terwijl we een rare handbeweging in de lucht maken. Waar ze je daar ontvangen met een glimlach, is dat hier toch vaak wat meer afstandelijk. De mensen die ik in Kaapstad heb ontmoet zijn enorm openhartig. Siyanda werd familie, Tiisetso gaf me een knuffel toen we elkaar later in november weer zagen, maar ook ontmoete ik mijn vrouw tijdens die twee weken, Ikho Plaatjie.

Ik ontmoete Ikho op de moderne manier. Via een dating app. Waarom ik een dating app had geïnstalleerd? Omdat ik gewoon best wel een geile jongen ben (nu ik Mr. Honesty ben zal ik ook hier eerlijk over moeten zijn).

Ik ging met haar op date omdat ze enorm aantrekkelijk is, maar ik bleef (en kwam uiteindelijk ook weer terug) omdat ze alles is wat ik zoek in een partner. Naast de cliché dingen die je zelf kan vinden op de website van een tienermeidenmagazine, is Ikho ook de belichaming van de Zwarte Zuid Afrikaan voor mij. Kenmerken waardoor ik verliefd ben geworden op het land, zijn ook karakter eigenschappen die mij zo verliefd maken op haar.

De knuffel als je elkaar ziet. De interesse in een ander. Het zorgen voor elkaar. De vergeving. Niet te veel kijken naar kleur en meer naar de persoon. De glimlach. Niet bang zijn om hardop te lachen. Beschermend. Voor elkaar opkomend. Activistisch (wat wil je met Apartheid en onderdrukking in je verleden). Zeggen wat je denkt. Niet te veel haasten, op je gemak kom je er ook. Maar vooral de liefde. Die liefde voor elkaar. Voor de mensen. De liefde voor mij.

5

Het was bijzonder om de laatste twee dagen in Kaapstad te wandelen met Ikho, de stad waar ze haar hele leven al woonde.

Ten eerste omdat ik aan alles merkte en voelde dat het zien van een Zwart en Wit koppel mensen hun nek-, en oogspieren liet gebruiken. Omkijken, aanstaren en de oogjes gleden van links naar rechts en van boven naar beneden. Door deze ervaring, maar ook in gesprekken met haar en het klein beetje kennis wat ik op dat moment zelf had, besefte ik me dat Apartheid nog helemaal niet zo lang geleden was afgeschaft. Het was, zoals ik in de introductie al aangaf, nog niet zo lang geleden illegaal om in een relatie verschillende huidskleuren te hebben. Wat wij daar deden, was 30 jaar daarvoor dus niet mogelijk. Dit was de eerste keer dat Apartheid me begon op te vallen, maar ook steeds meer begon te interesseren. Ik werd er immers direct mee geconfronteerd nu ik met Ikho aan de wandel was.

Niet dat ik nu wil pretenderen dat ik er zelf ooit last van heb gehad, maar het kwam nu wel dichterbij dan ooit tevoren. De reacties van de mensen waren nu namelijk ook naar mij gericht. Ik voelde dat de Zwarte mensen naar me keken alsof ik iets had afgepakt, en de Witte mensen keken naar me alsof ik een verrader was. Nog nooit eerder was ik emotioneel zo kwetsbaar als op dat moment, dus die emoties en blikken zullen ongetwijfeld verkeerd of overdreven geïnterpreteerd zijn. Maar het was wel de vonk die mijn interesse naar Apartheid, racisme, feminisme, interculturele relaties en mensenrechten heeft aangewakkerd. Mensen die mijn columns lezen weten dat ik al jaren over deze onderwerpen schrijf. Toch is het direct geconfronteerd worden altijd anders dan wanneer je vanuit je veilige omgeving er een mening over vormt.

De tweede reden waarom die laatste twee dagen met Ikho zo bijzonder waren, was omdat zij isiXhosa spreekt en de cultuur die er in Zuid Afrika is daadwerkelijk leefde. IsiXhosa is een van de drie meest gesproken talen in Kaapstad25 en een van de twaalf officiële talen van Zuid Afrika.26 Als zij in Xhosa een vraag stelde, of in een restaurant iemand met Unjani (hoe gaat het) begroette, voelde ik dat er anders werd gereageerd.

Wellicht herken jij dit ook wel. Misschien ben je wel eens met een vriendin of familielid die geen Nederlands spreekt hier naar een restaurant geweest. Of je bent samen in het land waarvan zij de taal spreken, en ze in die taal praten met mensen daar. Misschien ben je wel eens met je Amsterdamse vriendje bij je familie in Limburg geweest en merk je dat het toch net ff wat sneller, fijner of handiger is om in dialect te praten.

Het is dan alsof je met je hart praat in plaats van met het hoofd. Je hoeft minder na te denken in een taal die je moedertaal is en het voelt daardoor ook een stuk vertrouwder. Zoals Nelson Mandela ooit zei: “If you talk to a man in a language he understands, that goes to his head. If you talk to him in his language, that goes to his heart.” (Als je met een man praat in een taal die hij begrijpt, gaat dat naar z’n hoofd. Als je praat in zijn taal, gaat dat naar z’n hart.)27

Dit zorgde ervoor dat ik het land, de cultuur en de mensen vanuit een heel andere hoek kon bekijken. Er werd bijvoorbeeld veel meer gelachen onder elkaar, kleine grapjes gemaakt of opmerkingen (vooral over mij natuurlijk, want wat doe jij met zo’n Witte gast? Spreekt hij de taal? Waar komt hij vandaan? Oh Europa, nou dan zal je vast daar wel naartoe verhuizen zeker. Leuk hoor!)

Het was een einde van mijn reis die ik van tevoren niet had kunnen voorspellen, maar een einde wat me het land op een manier liet zien, die normaal niet zo snel te zien is door toeristen. Hetzelfde als dat mensen die als toerist naar Amsterdam gaan, een hele andere beleving hebben dan iemand die daar als haar hele leven woont.

Ook creëerde het een nieuwe weg om voor mij te bewandelen. Een weg waar ik nu nog steeds op aan het dwarrelen ben. De weg naar activisme op gelijkheid, en een enorme interesse naar wat we kunnen leren van Apartheid en Zuid Afrika.

6

Op 24 april 2023 vloog ik terug naar Nederland. De maanden die ik terug was in Nederland waren emotioneel heel raar. Ik was verliefd geworden op een vrouw die bijna 15.000 kilometer verderop woonde en dat bracht allerlei emoties met zich mee die ik nog niet eerder had ervaren. Maar het was ook het missen van het land zelf.

Toen ik thuis was belde ik een vriend van me. Hij gaat elk jaar naar Kaapstad voor werk en zei dat hij dat gevoel van heimwee naar Kaapstad al in het vliegtuig heeft. Dat hij dat alleen maar bij Kaapstad zo ervaart.

Dat is iets dat je alleen maar kan beleven. Iets dat misschien door een extreem getalenteerde poëet kan worden opgeschreven, maar ik val niet in die categorie. Het is meer dan jezelf kut voelen na een vakantie. Het is meer dan alleen maar de zon en het strand. Het zijn de mensen en de manier waarop ze in het leven staan wat het heimwee gevoel naar boven haalt.

Als kers op de taart werd Ikho tijdens de maanden dat ik in Nederland was, op een gewelddadige manier overvallen. Dat hakte er in.

Als zoiets zich voordoet in een omgeving waarin je binnen een paar uur bij die persoon kan zijn is het al vreselijk. Maar als er een 20 uur durende vliegreis tussen zit, waardoor je niks kan doen, dan maakt het de situatie ondragelijk. Ik kan je vertellen, je wereld stort in.

Het gaf me een beeld van Zuid Afrika wat we kennen uit de media. Het liet de bubbel van een voor mij perfect land knappen en Zuid Afrika liet een kant van zichzelf zien waarvan ik wel had gehoord, maar het zelf niet had meegemaakt. Het geweld, het gevaar en het niet alleen over straat kunnen lopen. Het liet een kant zien waar ik niet eerder mee geconfronteerd was.

Dit kan je naïef vinden. Alsof ik in Zuid Afrika niet geconfronteerd werd met de problemen die daar spelen. De vele daklozen op straat die bedelen bij de verkeerslichten tussen de auto’s.28 De situatie in Khayelitsha en Langa met het afval op straat of de mensen die geen werk hebben.29 Die confrontatie was er zeker, maar de confrontatie van bruut en zinloos geweld was me gelukkig gespaard gebleven. Natuurlijk weet ik ook wel dat het land niet perfect is, maar als je verliefd wordt op iets of iemand dan zie je de eerste paar maanden de slechte dingen niet. Dat is naïef, maar dat hoort bij de liefde.

Ik werd in de relatie van Ikho en mij regelmatig geconfronteerd met de verschillen tussen Afrika en Europa. Tussen Zuid Afrika en Nederland. Tussen Kaapstad en Kaatsheuvel.

De medische zorg die ze kreeg was minder goed, minder snel en minder efficiënt dan hier in Nederland. De hulp vanuit vrienden en familie was daarentegen veel hoger. Ik keek naar de situatie door mijn bril, en daarmee heb ik soms te veel verwacht of gepusht. Gelijk alles willen regelen. Van een nieuwe telefoon tot bij vrienden terecht kunnen. Terwijl er juist behoefte was aan het rem pedaal. Rust. Niet te gehaast alles willen doen en de situatie wat meer op z’n beloop te laten. Hiermee werd maar weer eens bewezen dat onze Nederlandse manier niet altijd de juiste manier is.

In Zuid Afrika hoeft het allemaal niet zo snel. Niet zo gehaast en op de tijd. Geen agenda erbij pakken als je je vrienden wilt spreken, maar gewoon elkaar zien. Met het blote bolletje in de zon bivakkeren, sigaartje en biertje erbij, en gewoon ff niks.

Hier in Nederland zien we dat als gauw als luiheid. “Ja die Afrikanen zijn allemaal maar lui, heel de dag doen ze niks en ze komen altijd maar te laat. Je kunt er geen afspraken mee maken.”

Vanuit het Nederlandse perspectief zou je het gedrag inderdaad als luiheid kunnen omschrijven. Echter kan je vanuit het Nederlandse perspectief een hoop als luiheid omschrijven. Ik vind dat wij Nederlanders een van de meest gestructureerde landen op de planeet zijn. Alles is vastgelegd en vastgezet in (leef)regels. Dat werkt goed, totdat er een schakel wegvalt. Dan weten we ineens niet meer wat voor of achter is.

Zo hebben ze in Zuid Afrika iets waar wij Nederlanders niet mee om zouden kunnen gaan: loadshedding. Dit houdt in dat er meerde keren per dag de stroom uitvalt, doordat de leveranciers corrupt zijn, het stroom netwerk niet kunnen managen of het stroom netwerk wordt gesaboteerd (koper levert geld op, en waarvan zijn elektriciteitskabels gemaakt? Juist, koper).30 Gooi de Apartheid erbij, met slechte voorzieningen in het algemeen voor Zwarte mensen, en je hebt een heerlijke mix waar de gemiddelde DJ een hit mee zou kunnen scoren.

Het loadshedding schema wordt gecommuniceerd via een app waardoor je er redelijk rekening mee kan houden, maar het blijft niet prettig. Wat het wel doet is dat je flexibel moet zijn. Want het is nu eenmaal zo. Daar wordt zeker wel over gemopperd, maar er worden vooral kaarsjes aangestoken en gesprekken gevoerd aan tafel.

Mensen zijn veel meer samen. Samen aan tafel, samen op het strand, samen in de kroeg, samen met vrienden of met familie. Het community gevoel is er veel hoger dan in Nederland, waar we toch graag op onszelf zijn en allemaal niet zo nodig iets buiten de deur hoeven te doen.

Ik wilde terug. Terug naar Ikho. Terug naar het land waar ik me voor het eerst mezelf voelde. Terug naar dat gevoel van liefde, acceptatie en community.

Op 27 juni 2023, bijna drie maanden nadat ik voor het eerst in Kaapstad was, ging ik terug. Ik zat als een sardientje opgevouwen in het vliegtuig. Eerst richting Dubai, om daar over te stappen op een vliegtuig dat mij naar Kaapstad zou brengen.

Ik voelde me nerveus. Een hoop spanning en vraagtekens. Ga ik het net zo fijn vinden als de eerste keer? Toen was ik met een aantal andere mensen, en nu ben ik alleen. En alleen is alles anders.

In het vliegtuig van Dubai naar Kaapstad videobel ik met Ikho.

En waarschijnlijk denk jij nu wat ik ook dacht toen ik ineens haar gezicht op mijn telefoonscherm zag: “wacht… wat… videobellen in een vliegtuig? Hoe dan!?”

Maar we videobellen. De verbinding wordt vrijwillig verbroken, ik ga me voorbereiden op het landen, Ikho besteld een Uber naar het vliegveld, ik land in Kaapstad, mijn hart zit overal behalve waar je het verwacht, ik wandel zonder problemen door de douane, naar de bagage, koffers op een trolley laden, naar de uitgang, simkaart opwaarderen, naar de ontvangsthal en toen stond ze daar. Het was fijn om weer in Kaapstad te zijn, maar op dat moment net even wat fijner om Ikho weer te zien.

How can one stand under the heavens one night, look up at the sky, point out one star and say: That star is mine!’?

– Sindiwe Magona 

DEEL 2

1

Ik zou uiteindelijk tot 1 december 2023 in Kaapstad blijven. Die zes maanden waren een verleningen van de twee weken in april. Ik deed meer, maar werkte voor dezelfde projecten. Ik zag meer kunst, maar kunst blijft kunst. Ik was vaker in Khayelitsha en Langa maar een Township blijft uiteindelijk gewoon een Township. Bier blijft bier en wijn blijft wijn.

Wat wel veranderde was dat ik rustiger en kalmer werd. Ik voelde me meer op mijn gemak en ook veiliger in de stad en de Townships. Zo zei iemand in Khayelitsha tegen me: “we zien hier niet vaak Witte mensen zo op hun gemak rondlopen als jij. De meeste hebben toch vaak de hand op de portemonnee en voelen zich constant onveilig.”

Hoe dit komt? Ergens is het ook gewoon mijn karakter om me er niet zo druk om te maken. Ik ben wel alert, maar uiteindelijk willen de meeste mensen in Khayelitsha ook gewoon naar huis na het werk om met het gezin samen te zijn.

Ik kwam aan in de winter en zag het land langzaam opbloeien naar de zomer. De zon was er langer en sterker, de mensen werden vrolijker, de regen werd minder en de jassen gingen de kast in. Alles is mooi in de zon, maar dat wilde niet zeggen dat ik de lelijke dingen niet meer zag. Dat de lelijke dingen me niet meer opvielen.

Hoe meer in rondliep in Kaapstad hoe meer Nederlandse invloeden ik opmerkte. Van straatnamen tot het Afrikaans, de taal die afstamt van het Nederlands,1 er was een hoop wat me deed herinneren aan het koloniale verleden van mijn voorouders, iets waarvan ik nog steeds de privileges geniet.

Mijn bewust zijn over mijn privileges is er al veel langer. Ik schrijf al jaren columns en daarin refereer ik (tot ergernis van sommige mensen) regelmatig naar mezelf als Witte man. Ik ben me namelijk heel erg bewust van de voorrechten die ik heb, puur door waar ik ben geboren en het piemeltje dat tussen mijn benen bungelt. Die bewustwording werd alleen maar meer een meer in Kaapstad.

Je moet wel.

Tuurlijk, je kan als Nederlander of Europeaan je ogen sluiten en net doen alsof het verleden er niet is. Alsof jij daar geen deel van uitmaakt. Maar zodra je je ogen opent zie je het toch.

Bij sommige Europeanen die ik daar heb ontmoet betwijfel ik of ze de mogelijkheid hebben om de ogen te openen, maar wellicht dat dat met een in de toekomst liggende ooglidcorrectie opgelost gaat worden. Al betwijfel ik dat ten zeerste. Zij zijn namelijk, in mijn optiek, de moderne Kolonisten.

Ik vind dat als jij met je euro’s naar een land gaat waar bijna 32% van de bevolking werkeloos is.2 Naar een land gaat waar de munt geen hol waard is.3 Naar een land gaat waar een kwart van de mensen in Townships wonen.4 Als je daar voor maanden naartoe gaat puur om goedkoop te feesten, om in Constantia (een rijke buitenwijk) in een villa van je Europeaanse ouders te verblijven, geen hol bijdraagt aan de daadwerkelijke maatschappij en alleen maar flaneert op het strand in je veel te kleine bikini. Als je daar om die redenen naartoe gaat, voor zo’n lange tijd. Niet als toerist maar als “Digital Nomad”.

Dan ben je voor mij niet heel veel anders dan Jan van Riebeeck of Hendrik Verwoerd en draag je actief bij aan de nog steeds bestaande Witte hobby: Apartheid.

2

Wat je misschien opvalt aan de twee in het vorige hoofdstuk genoemde namen (Verwoerd en van Riebeeck) is dat ze erg Nederlands klinken. Dat komt omdat het ook Nederlanders zijn. Wat was dan die invloed van de Nederlanders in Zuid Afrika en op het Apartheid regime? En hoe komt het dat er zoveel Nederlanders in Zuid Afrika zijn?

Ik geef je een kort geschiedenis lesje.

Tijdens de VOC dagen vonden wij, de Nederlanders, het echt kei fijn in wat nu Kaapstad is, dus op 6 april 1652 dacht Jan van Riebeeck5 (een chirurgijn voor de VOC): ‘wij blijven daar lekker zitten, vermoorden de lokale bevolking en installeren een witte minderheid die de volledige macht heeft.’ Een aantal jaar later komt er een andere grootmacht (de Britten), en zij verjagen de Nederlandse kolonisten (die zich dan Afrikaners noemen) vanuit Kaapstad verder het land in.6 Dit wordt “de Grote Trek” genoemd.7

Daar stichten de Afrikaners de provincies/kolonies Oranjestaat8 en Transvaal9, waar de Afrikaners de baas zijn, ten koste van de lokale inheemse bevolking. Totdat de Britten erachter komen dat er bij o.a. Johannesberg veel goud zit. Er komt een oorlog tussen de twee Witte groepen die de Britten winnen.10

Ondertussen hebben de Afrikaners de bijnaam ‘Boeren’ gekregen en wordt de oorlog tussen de Britten en de Boeren de ‘Tweede Boeren Oorlog’ genoemd.

Dit nieuws bereikt Nederland en de Nederlandse bevolking identificeert zich enorm met de Afrikaners omdat ze zoveel op ons lijken. De Boeren in Zuid Afrika worden in 1902 geëerd voor hun heldhaftig verzet tegen de Britten en Nederland gaat Nederlanders laten emigreren naar Zuid-Afrika.11

We sturen mensen, kennis, schoolboeken en Hendrik Verwoerd naar Zuid Afrika. Zo groeit de Nederlandse invloed binnen het land enorm.12 Hendrik Verwoerd wordt geboren in Amsterdam in 1901 en verhuisd naar Zuid Afrika in 1903. Hij was een van de ergste Apartheid presidenten die Zuid Afrika heeft gekend. Hij was president tijdens de Sharpeville Masacre, een bloedbad aangericht door de Witte politie tegen een Zwarte groep die vredig protesteerden tegen Apartheid. Verwoerd is ook de man die Mandela voor 27 jaar de gevangenis in heeft gegooid.13 Een man waar wij als Nederlanders trots op mogen zijn.

In 1910 wordt de Unie van Zuid Afrika gevormd en komt het land, en het bestuur, in de handen van de Witte bevolking.14 Britten en Afrikaners dus. Maar, nog steeds niet de Zwarte bevolking. Vanaf toen begint het Apartheid regime zich echt te vormen.

Apartheid begint officieel pas in 1948 wanneer de National Party (een Afrikaner partij) de verkiezingen wint en het beleid wordt met de jaren steeds erger en erger.15 De Nederlandse overheid erkent de invloed die ze in al die jaren ervoor hebben gehad niet, en besluiten zich niet uit te spreken tegen Apartheid of sancties op te leggen.16

Binnen het regime kon je als niet Wit persoon worden opgepakt, worden vastgezet of worden neergeschoten zonder pardon. Ook mocht je alleen maar wonen in daarvoor aangewezen gebieden. Zogenaamde Bantoestan (thuislanden) genoemd.

Bantoestan waren gebieden waar eigenlijk niets was.17 Geen vruchtbare grond, geen voorzieningen zoals stroom of water en ook geen werk. Maar daar had het Apartheid regime is op bedacht, want uiteraard moesten er vuile klusjes worden opgeknapt. Dus om te zorgen dat mensen nog steeds in de stad konden werken, maar er niet wonen, werden er Townships gesticht.18 Plekken waar de niet Witte bevolking op een kluitje, zonder goede voorzieningen, moest gaan wonen. Zoals Khayelitsha en Langa, waar we het in eerdere hoofdstukken over hebben gehad.

Mocht je als niet Wit persoon toch de stad in moeten, had je een dompas nodig.19 Dit was een soort paspoort waarin stond wat je doel was in de stad (werk) en je mocht dan ook alleen daar zijn binnen die aangegeven tijden en binnen het aangegeven gebied. Het woord “dom” in dompas komt van het Nederlandse woord dom. Dan is gelijk duidelijk hoe het Apartheid regime de niet-Witte bevolking zag, maar je ziet dus ook hoe de Nederlandse taal is verweven in het Apartheid regime. Apartheid zelf is ook een Nederlands woord.

In de jaren 60/70 beginnen we in Nederland toch te voelen dat Apartheid wellicht niet zo’n prettig systeem is. Wij vonden immers onderdrukking door de Duitsers ook niets. Er komen anti Apartheid protesten en mensen boycotten sinaasappels uit Zuid Afrika, maar de Nederlandse overheid blijft zich op de achtergrond houden. Het blijft stil vanuit de tweede kamer, terwijl ze toch echt een hoop mensen (al sinds de 17e eeuw) naar Zuid Afrika hebben gestuurd.20

De Nederlandse overheid heeft nooit echt de verantwoordelijkheid genomen voor de invloed die het heeft gehad binnen het Apartheid regime. Ook nu, in het heden, zie je dat er F-35 onderdelen worden verstuurd naar Israël. Ook daar is een Apartheid regime aan het werk, en ook dat regime wordt door de Nederlandse overheid ondersteund door middel van o.a. dus die onderdelen.21

Dat stukje geschiedenis dat ik je net heb verteld over Zuid Afrika lijkt misschien een ver van je bed show, maar het is iets wat zich nu nog steeds afspeelt. Waar de Nederlandse overheid niets van heeft geleerd, maar ook geen verantwoording voor heeft afgedragen. Het is een invloed die wordt gefinancierd van jouw en mijn belastinggeld. Het is een situatie waarvan ik vind dat wij als generatie er iets mee kunnen doen. Een situatie waar ik vind dat we iets mee moeten doen.

3

Over onze generatie gesproken, wij zijn geen onderdeel meer van de vroegere Kolonisten, echter vind ik dat we wel de verantwoordelijkheid hebben om te zorgen dat het niet meer gebeurt zoals het gebeurde.

Ik zal het een wat minder ver van je bed show maken.

De meeste Duitsers die op dit moment leven hebben niets te maken gehad met de Tweede Wereldoorlog. Een groot aantal was nog niet eens geboren toen de oorlog al lang en breed voorbij was. Maar, dat wil niet zeggen dat ze geen verantwoordelijkheid hebben als volk om niet dezelfde fout te maken als de generatie voor hen. In het geval van de Duitsers zal dat bijvoorbeeld betekenen dat ze meer moeten nadenken op wie ze stemmen en wie ze politiek volgen.

Voor ons als Europeanen betekent dit dat we ons meer bewust moeten zijn van ons koloniale verleden. Dat er wel degelijk een economisch en sociologisch verschil is tussen Europa en Afrika, omdat wij als continent daar met duizenden schepen naartoe voeren om mensen te onderdrukken, tot slaaf te maken en ze uit te buiten. Het betekent dat wij rijker en welvarender zijn dan hen, omdat we over de rug van de Zwarte Afrikaanse bevolking een hoop geld verdiend hebben. Ik ben me er heel erg van bewust dat Europa in de gehele wereld koloniën had en dat wij als Nederland onze stempel drukte over de gehele breedte van de aardbol. Van Suriname tot Indonesië en het een en ander ertussenin (mits je de lijn over Afrika trekt, anders zit er alleen een oceaan tussen). Mijn focus ligt nu vooral op Afrika en dan specifiek Zuid Afrika omdat ik daar ben geweest.

Wij hebben nogal wat te danken aan de mensen die voor ons leefden en dat is dan ook de reden dat er zoveel Europeanen miljoenen selfies maken met de Tafelberg op de achtergrond, terwijl ze genieten van een goedkope cocktail aan het strand. Maar ook dat de prijzen in Kaapstad stijgen en stijgen, tot het punt waar de boodschappen daar nu bijna net zo duur zijn als hier.22

Kijk, kolonialisme is niet altijd bewust of duidelijk. Maar als we het bijvoorbeeld hebben over het geld wat Europeanen uitgeven, is het wel eerlijk om dat te vergelijken met wat Zuid Afrikanen verdienen. In Zuid Afrika hebben ze de Zuid Afrikaanse rand. Het minimum loon in Zuid Afrika is R27.23 Dat is omgerekend ongeveer €1,25. Het minimum loon in Nederland ligt rond de €14.24 Dat betekent dat voor elk uur dat wij in Nederland werken, iemand in Zuid Afrika meer dan tien uur moet werken.

Doordat er dus zoveel Europeanen rondwandelen in Kaapstad, schieten alle prijzen omhoog, waardoor de mensen die daadwerkelijk in Kaapstad wonen met moeite elke maand rond kunnen komen. Als ze al rond kunnen komen. Denk aan boodschappen, huur, vervoer en benzine. Alles wordt duurder ten opzichte van de Euro en niet van de Rand. Dit noem ik moderne kolonisatie. Het is het overnemen van de economie van een land. Het is voor mij ook een vorm van Apartheid. Het zijn immers de rijke, Witte mensen die wel kunnen wonen waar ze willen. Kunnen doen wat ze willen doen. Terwijl de Zwarte bevolking zich helemaal uit de naad werkt, staan de Witte mensen te dansen op de stranden. Toen ik naar het strand ging met Ikho zagen we ook een grote groep Witte mensen daar. De Zwarte bevolking kwam vaak later, zo na het werk of na het eten.

Apartheid, waarvan ik dus vind dat het nog steeds in een bepaalde vorm wordt uitgeoefend in Zuid Afrika, kan niet bestaan zonder kolonisatie. Net als dat jij niet kan bestaan zonder je moeder. Je wordt weliswaar een andere versie, meer gepolijst of je verbeterend voorgaande systemen. Maar je blijft altijd een onderdeel van haar.

Ik definieer Apartheid als volgt:

Apartheid is een politiek systeem, van een groep mensen die niet oorspronkelijk inwoners zijn van het land of de plek waar ze verblijven, om de oorspronkelijke inwoners uit te moorden, uit te drijven en/of uit te buiten. Het Apartheid systeem geeft de oorspronkelijke inwoners weinig tot geen kansen om te zijn wie ze zijn en te doen wat ze willen doen, op basis van huidskleur en/of geloof.

Zoals ik in het vorige hoofdstuk al zei, vind ik dat wij als Nederland niet genoeg stilstaan bij de enorme invloed die wij hebben gehad in de Zuid Afrikaanse apartheid, maar ook de invloed die we nog steeds hebben in bijvoorbeeld Palestina, met o.a. het sturen van de wapens waar tienduizenden kinderen mee worden vermoord. De geschiedenis herhaalt zich keer op keer en als wij als nieuwe generatie, de kinderen van de ouders die bepaalde keuzes maakten, niet stilstaan bij de fouten die er in het verleden zijn gemaakt en deze ook niet verbeteren, zijn we gedoemd om ze tot het einde der tijden te herhalen.

Ik wil dit hoofdstuk graag eindigen met een Xhosa verhaal. Het is een verhaal wat ik las in het boek “De Moed Om Te Vergeven” van Ndaba Mandela.25

***

Er was eens een toverboom die zo groot werd en zijn takken zo ver uitspreidde, dat de boom een schaduw over het gehele dorp wierp. Het blokkeerde de zon, gewassen groeiden niet meer, en de mensen kregen het koud en hadden honger. Het stamhoofd van het dorp stuurt zijn grootste, sterkste man eropuit om de boom te kappen.

Aangekomen bij de boom begint een vogel die in het topje van de boom woont te zingen: ‘Dit is mijn boom! Dit is mijn boom!’ De man hoort dit betoverende lied en hij is als verlamd. Hij is niet meer in staat om de bijl te hanteren.

Het stamhoofd stuurt de tweede grootste man, de derde, de vierde enzovoort. Het resultaat blijft hetzelfde. Het betoverende lied doet iedere man verstijven. Ondertussen rillen de mensen in het dorp en gaan ze dood van de honger.

‘Stuur je kinderen naar de boom om hem te kappen,’ zegt een wijze, oude dame.

Het stamhoofd denkt dat ze gestoord is. ‘Hoe kunnen mijn kinderen een boom omkappen als deze grote mannen er niet in slagen hem te vellen?’

Maar hij is wanhopig, dus hij stuurt zijn kleine zoon en dochter, en al snel is de boom gekapt. De kinderen zijn niet zo groot, snap je. Ze bevinden zich dichter bij de grond, dus zij kunnen de vogel niet horen en daardoor heeft het betoverende lied geen macht over hen. De boom wordt gekapt en ze leefden nog lang en gelukkig.

***

Voor mij staat dit verhaal voor de macht die kinderen, en dus de generatie onder ons, hebben. Het is aan de jeugd. En aan ons. Het is aan ons om te zorgen dat we leren van de fouten van onze voorvaders, en zorgen dat het niet meer gebeurt.

Of, zoals Coretta Scott King zei: “Struggle is a never-ending process. Freedom is never really won; you earn it and win it in every generation.” (Vrijheid is nooit echt gewonnen, je verdient en wint het met elke generatie.)26

4

Het onderwerp “een project doen in een Township” is voor mij niet meer hetzelfde na mijn reis door Zuid Afrika. Toen ik er in april 2023 aan begon keek ik ernaar als een “project voor school”. Doen, afronden, door.

Maar nu ik getrouwd ben met een Xhosa vrouw, en nu ik meer lees over de geschiedenis en het heden die wij als Nederlanders hebben in Zuid Afrika, hoe moeilijker ik het vind om iemand als Siyanda te helpen met mijn Europese bril. Mijn Nederlandse manier van werken.

Want als ik dat doe, ben ik dan niet precies hetzelfde? Ben ik dan geen onderdeel van het probleem wat ik op de vorige bladzijdes omschrijf? Wanneer is het helpen en wanneer is het een vorm van kolonisatie?

Ik zal een voorbeeld schetsen.

Ik was met Siyanda een dag naar het centrum van Kaapstad gegaan. Struinen door V&A Waterfront, roti met shoarma eten bij Eastern Food Bazar, wandeling door de wijk Bo-Kaap en eindigen op Kloof Street bij Yours Truly voor een laatste biertje. Toen we afscheid namen was ik emotioneel op een manier waarop je alleen kan huilen als je iemand die veel voor je betekend gaat missen. Het was immers de laatste keer dat we elkaar zouden zien voor een langere tijd.

Voor mij was dit een dag met een vriend. Iemand die mij beschouwt als Mntakwethu (isiXhosa voor iemand die bij de familie hoort) en ik zie hem ook zo. Een onschuldig uitstapje met een man waar ik me mee verbonden voel, om de vriendschap te vieren, maar ook om hem de mogelijkheid te geven een stuk van zijn stad te ervaren waar de meeste mensen uit Khayelitsha geen mogelijkheid tot hebben.

Siyanda woont al bijna zijn hele leven in Khayelitsha, wat officieel onderdeel van Kaapstad is, maar die dag was hij pas voor de vijfde keer in 34 jaar in het stadscentrum. Dat is bizar. Ik woon in Kaatsheuvel, maar ben minstens 4x per week in Tilburg te vinden. Of ’s-Hertogenbosch. Of Breda. Of… je snapt het wel.

Ik vind dat als Siyanda in Khayelitsha een tour aan toeristen geeft, het voor hem belangrijk is om te ervaren wat de toeristen in Kaapstad al doen en zien. Hoe dat eruit ziet. Hoe dat werkt. Een zakenreis dus. Een zakenreis met een vriend.

Echter kreeg ik als feedback op mijn reflectie van die dag dat het ondanks mijn goede bedoelingen toch wel naar White saviorism hing (Het helpen van iemand van kleur op basis van mijn privileges, terug gaan naar het eigen land en dan die personen of situaties vergeten en met de shit laten zitten). Of ik me daar van bewust was? En wat ik daar nou zelf van vond? Dat het moeilijk is in Zuid Afrika om de balans hier tussen te vinden, maar dat het wel belangrijk is daar bewust van te zijn.

Op het moment dat ik dat las, trok ik alles wat ik deed in twijfel. Mijn onzekerheid vroeg zich op een gegeven moment zelfs af of ik wel met Ikho getrouwd was om de juiste redenen. Of ik terug ging naar Zuid Afrika om de goede redenen. Of ik dit boek en mijn columns schrijf om de goede redenen. Veranderde ik niet in een persoon waar ik nu juist zo’n ontiegelijke grafhekel aan heb? En nog belangrijker: hoe voorkom je dan dat je die persoon wordt, ondanks je goede bedoelingen?

Nee

Nee, ik ben geen White saviour. Ik ben niet met Ikho getrouwd om haar te “redden” van iets, maar omdat ik echt van haar hou.

Nee ik ben niet naar Zuid Afrika terug gegaan met het idee ze daar eens te laten zien hoe het moet, maar met het idee iets achter te laten waar ze zelf ook op door kunnen bouwen. Dit heb ik ook steeds getoetst bij Siyanda. “Kan je hier iets mee?”, “werkt dit voor jou?” of “wat kan ik doen wat voor jou beter is?”. Die gesprekken heb ik tot op de dag van vandaag nog steeds met hem.

Nee ik schrijf dit boek niet om te laten zien hoe goed ik het heb gedaan. Ik schrijf dit boek omdat ik hoop dat ik jou kan laten nadenken over jouw rol in de wereld. Ik wil je laten zien dat de wereld die we hadden en die we als ‘normaal’ beschouwden niet de wereld is zoals ik denk dat die zou moeten zijn. Dat de wereld moet veranderen willen we het allemaal overleven!

Hoe ik het voorkom dat ik de verkeerde kant op schiet? Het is eigenlijk heel simpel: vraag het aan de mensen waar je voor werkt of mee omgaat. Vraag aan hen of wat je doet, voor hen werkt. Sta open voor kritiek en om jezelf aan te passen. Treed in dienst van de ander en niet in dienst van jezelf.

Mijn vraag aan jou is hoe vaak jij nadenkt of stilstaat bij dit soort zaken? We zijn nu hier, en je hebt ook tot hier gelezen. Gelezen over mijn reis naar Zuid Afrika, mijn persoonlijke verhalen en emoties, mijn mening over het gedrag van een bepaalde groep mensen en nu uiteindelijk ben je hier beland waar ik je, na een zelf reflectie, een vraag stel.

“Hoe vaak denk jij na over jouw rol in deze wereld?”

5

Nu moet er natuurlijk een soort advies komen. Het grote ‘anti racisme en Apartheid’ manifest van Koen B.D. Jacobs. Alleen mijn naam zo opschrijven voelt al alsof ik het communisme ga uitvinden.

Helaas voor jou vind ik een advies geven niet zo boeiend.

“Als je nu dit en dit doet dan word je een verlicht mens en zal je verijzen in Nirvana als een bundel licht en een worden met de energieën.” We hebben naar mijn mening al genoeg boeken in omloop die zeggen hoe jij kan leven, als je deze tien leefregels maar volgt. Wat dat voor mij doet is: “fuck you, ik bepaal dat zelf wel.” Dan wordt er dus nog niet bereikt wat de schrijver nu zo graag wil bereiken. Het enige wat gebeurt met mensen die het advies wel opvolgen is, dat ze uiteindelijk nog geen autonoom persoon zijn, omdat ze achter een dikkertje aanlopen die toevallig een mening heeft. Nee, dat zou voor mij het begin van het einde zijn.

Dat is precies hoe Hendrik Verwoerd, Adolf Hitler, Benjamin Netanyahu, Thierry Baudet, Geert Wilders en talloze andere te werk gaan. Dingen roepen die de angst binnen de bevolking aanspreekt, om zo de bevolking tegen elkaar, of andere volkeren, op zetten. Te polariseren. Ze pakken de macht als de mensen op het zwakst zijn en verspreiden meer haat dat liefde.

Nee, het doel van dit boek is dat ik je wil laten nadenken over jouw rol op deze aardbol binnen al die prachtige culturen die we rijk zijn. Hoe vaak sta jij stil bij de invloed die jij hebt als een persoon met jou privileges op andere? En wat wil je hiermee doen?

We komen met zo veel verschillende mensen in aanraking en we kunnen zo veel verschillende mensen helpen, maar wat werkt voor ons, werkt meestal niet voor de ander. Daarnaast heb jij privileges, waar je iets mee moet doen, omdat je ze nu eenmaal hebt. Nee daar heb je niet om gevraagd, maar de persoon die ze niet heeft, heeft daar ook niet om gevraagd. Mijn privileges zijn, volgends de zeven vinkjes van Joris Luyendijk,27 de volgende: Ik ben een man. Ik ben Wit. Ik ben een Nederlander. Ik heb Nederlandse ouders. Ik heb een welgestelde ouder. Ik ben HBO opgeleid.

Hier schaam ik me niet voor, verantwoord ik me niet voor en ik accepteer dat ik ben wie ik ben. Maar dus ook dat ik kan doen wat ik doe, omdat ik ben wie ik ben. Met de privileges die ik heb wil ik een goede indruk achterlaten op de wereld. En ik hoop nu dus dat jij dat ook wilt doen. Samen met mij. Ik hoop dat dit boek je heeft geraakt. Je heeft laten nadenken. Ik hoop dat je inziet dat het stuk waarin ik over mijn persoonlijke reis vertel, een reis is die jij ook kan maken. Dat je geen reis naar India hoeft te maken die je voor veel te veel geld via de Happinez boekt, maar dat je met het nadenken over wie jij bent ook al een hoop kan bereiken.

Het is niet erg om een Witte man te zijn. Maar ik vind het wel erg als je met die aangeboren privileges niks doet om het leven van andere makkelijker of fijner te maken. Wat dat is, is per persoon verschillend. Ik kan niet in jouw portemonnee kijken. Misschien heb je 5 kinderen, een drukke baan, een zieke moeder, een hond die op sterven ligt of slaap je al maanden slecht door de aambeien. Dan zal iedereen het begrijpen dat je geen tijd en geld hebt om “even” naar het buitenland te gaan. Om “even” inspiratie op te doen in Kaapstad.

Maar je kan wel vriendelijk zijn tegen de meid met de hoofddoek die achter de kassa zit bij de Jumbo. Je kan wel de Marokkaanse vuilnisman een knikje van waardering geven. Je kan tijdens de Ramadan wel bij je buren aanbellen, ’s-avonds na zonsondergang, om ze wat eten aan te bieden. Je kan voor je familie die het wat minder heeft eens per week koken. Je kan eens vragen aan iemand op je werk hoe het nu echt gaat. Je kan inzien, dat wij als Nederlanders in het verleden, een hoop gruwelijkheden zijn begaan. En dat zelfs met een klein gebaar, jij een positieve geschiedenis kan schrijven.

DANKWOORD

Een boek schrijven. Ik heb dit altijd al willen doen maar zou het nooit gedurfd hebben zonder jullie. Allereerst de lezer. Jij bent de reden dat ik het schrijf. Misschien ben je het niet met me eens, vind je me een blaaskaak of sta je juist heel erg achter mijn wereldbeeld. Wat je ook denkt en waar je ook bent, het feit dat je de moeite hebt genomen om mijn verhaal te lezen is echt heel fijn. Daar ben ik heel dankbaar voor. Ikhona Plaatjie-Jacobs, mijn prachtige vrouw. Zonder jou had ik het niet kunnen doen. Het klinkt altijd zo cliché, maar het is wel zo. Je hebt me gesteund, naar me geluisterd als ik via chatGPT mijn werk weer eens vertaald had voor je. Je bent een onuitputtelijke bron van informatie geweest met alle kennis die je in dat mooie hoofdje van je hebt gestopt en je pusht me elke dag om een beter mens te worden. Pierke Hulshof. Jij bent degene die me heeft gepusht om naar Kaapstad te gaan, maar ook degene die me inspireert om te doen wat je wilt doen. Schijt hebben aan wat anderen vinden en je eigen pad volgen. Een goed mens zijn. Strijden tegen onrecht en zorgen voor een gelijke maatschappij. Je bent een enorme inspiratie waarvan ik nog lang hoop veel te leren. Frank Slijpen. Tijdens mijn mindere dagen na de eerste Kaapstad reis heb jij je rol als docent meer dan eens overstegen. Je werd een mentor. Je hebt me soms een spiegel voorgehouden, maar altijd met de beste bedoelingen. Jouw interesse in de rest van de wereld is fascinerend en laat me zien dat ik nog veel kan leren. Bart van Esch. Jouw vertrouwen in mij tijdens onze opdrachten en de ellelange gesprekken over op het eerste oog verschillende onderwerpen, maken van mij steeds weer een completer mens. Deze inzichten neem ik voor altijd mee en hebben dus ook bijgedragen aan mijn inzichten in Kaapstad. Siyanda Sopangisa. Jij hebt me laten zien dat met doorzettingsvermogen en een goede dosis trots er een hoop te bereiken valt. Joke Quintens. Hoe jij je met Wetopia inzet voor de mensen om ons heen is meer dan inspirerend. Ik hoop dat ik nog veel van je kan leren. Dolf Nijsen. De constante spiegel die je me voorhoudt zorgt ervoor dat ik als mens blijf nadenken over mezelf. Blijf groeien en mezelf blijf ontwikkelen. Jenneken Langen. Bij jou is het voor mij allemaal begonnen. De reis. De ontwikkeling. Je steunt me met je advies terwijl je dat niet hoeft te doen. Deze vrijgevigheid is iets wat ik meeneem en wil over brengen aan anderen. René Jacobs. Mijn lieve vader. Je houdt hier niet van dus ik hou het kort, maar de steun die ik al sinds ik muziek ben gaan studeren van je krijg is van onschatbare waarde. En dan nog mijn Kaapstad reisgenoten Mario Fink, Eriko “Boe” Takakubo, Yoojin Kim, Imke Jansen, Thijm Moors en Bram Kohlen. De reis is door jullie geworden wat het was. Dankjewel daarvoor.

Ndiyanithanda kakhulu 

BRONNENLIJST

INTRODUCTIE

  1. Nelson Mandela Foundation. Biography of Nelson Mandela – Nelson Mandela Foundation. Nelson Mandela Foundation. https://www.nelsonmandela.org/biography
  2. AUHRM Project Focus Area: The Apartheid | African Union. https://au.int/en/auhrm-project-focus-area-apartheid#:~:text=The%20Apartheid%20(1948%20to%201994,contact%20between%20the%20two%20groups
  3. Apartheid – Mensenrechtenencyclopedie – Amnesty International. Amnesty International. Published 13 februari 2023. https://www.amnesty.nl/encyclopedie/apartheid
  4. Mandela N. De moed om te vergeven: Levenslessen van mijn grootvader, Nelson Mandela. Lev.; 2018.
  5. The Editors of Encyclopaedia Britannica. Sharpeville massacre | Summary, Significance, & Facts. Encyclopedia Britannica. Published 14 maart 2024. https://www.britannica.com/event/Sharpeville-massacre
  6. The Editors of Encyclopaedia Britannica. Apartheid | South Africa, Definition, Facts, Beginning, & End. Encyclopedia Britannica. Published 20 februari 2024. https://www.britannica.com/topic/apartheid
  7. The Prohibition of Mixed Marriages Act commences | South African History Online. https://www.sahistory.org.za/dated-event/prohibition-mixed-marriages-act-commences
  8. Fraser L. Foreigners are scooping up property in this part of South Africa. Business Tech. https://businesstech.co.za/news/trending/758193/foreigners-are-scooping-up-property-in-this-part-of-south-africa/. Published maart 8, 2024. Geraadpleegd maart 26, 2024.

DEEL 1

  1. Noah T. Born a crime: Stories from a South African Childhood. Hachette UK; 2016.
  2. Hiace Sesfikile – CMH Toyota [Internet]. CMH Toyota. 2024. Beschikbaar op: https://www.cmhtoyota.co.za/new_model/hiace-sesfikile/
  3. Ussing T. De mythe doorgeprikt: Dit is de waarheid over De Vliegende Hollander [Internet]. Historia. 2024. Beschikbaar op: https://historianet.nl/techniek/scheepvaart/zeelieden-stierven-van-schrik-als-ze-de-vliegende-hollander-zagen
  4. The Nobel Peace Prize 1993 [Internet]. NobelPrize.org. Beschikbaar op: https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1993/klerk/facts/
  5. Nelson Mandela Foundation. Biography of Nelson Mandela – Nelson Mandela Foundation [Internet]. Nelson Mandela Foundation. Beschikbaar op: https://www.nelsonmandela.org/biography
  6. The Nobel Peace Prize 1984 [Internet]. NobelPrize.org. Beschikbaar op: https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1984/summary/
  7. Tutu and his role in the Truth & Reconciliation Commission | South African History Online [Internet]. Beschikbaar op: https://www.sahistory.org.za/article/tutu-and-his-role-truth-reconciliation-commission
  8. The Nobel Peace Prize 1960 [Internet]. NobelPrize.org. Beschikbaar op: https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1960/lutuli/facts/
  9. Cape Town Tourism. Langa – Cape Town Tourism [Internet]. Cape Town Tourism – The Official Guide To Cape Town. 2023. Beschikbaar op: https://www.capetown.travel/neighbourhood/langa/
  10. Jokequintens. Girls make the city! [Internet]. Wetopia. 2023. Beschikbaar op: https://wetopia.blog/2022/09/04/girls-make-the-city/
  11. Statistics South Africa. Census 2022 results [Internet]. Mbalo Brief. 2023 okt. Beschikbaar op: https://www.statssa.gov.za/wp-content/uploads/2023/10/Mbalo-brief-October-2023-WEB-FINAL.pdf
  12. Khayelitsha [Internet]. Britannica Kids. Beschikbaar op: https://kids.britannica.com/kids/article/Khayelitsha/602073
  13. Crime in Khayelitsha [Internet]. Beschikbaar op: https://www.numbeo.com/crime/in/Khayelitsha-South-Africa
  14. South Africa | History, Capital, Flag, Map, Population, & Facts [Internet]. Encyclopedia Britannica. 2024. Beschikbaar op: https://www.britannica.com/place/South-Africa/Urban-settlement#ref920719
  15. Fihlani BP. South African taps run dry after power shortages. bbc.com [Internet]. 18 juni 2023; Beschikbaar op: https://www.bbc.com/news/world-africa-65933882
  16. About Khayelitsha [Internet]. Sikhula Sonke Early Childhood Development. Beschikbaar op: https://www.sikhulasonke.org.za/about-khayelitsha.html#:~:text=Today%20Khayelitsha%20is%20home%20to,minimum%20of%2022%20separate%20settlements.
  17. Census 2011: Main Place: Khayelitsha [Internet]. Beschikbaar op: http://census2011.adrianfrith.com/place/199038
  18. Gemeente Venlo in cijfers en grafieken (bijgewerkt 2024!) | AlleCijfers.nl [Internet]. AlleCijfers.nl. Beschikbaar op: https://allecijfers.nl/gemeente/venlo/
  19. KadastraleKaart.com – De gratis online kadasterkaart [Internet]. Beschikbaar op: https://kadastralekaart.com/gemeenten/s-hertogenbosch-GM0796
  20. KadastraleKaart.com – De gratis online kadasterkaart [Internet]. Beschikbaar op: https://kadastralekaart.com/gemeenten/breda-GM0758
  21. Gemeente Tilburg in cijfers en grafieken (bijgewerkt 2024!) | AlleCijfers.nl [Internet]. AlleCijfers.nl. Beschikbaar op: https://allecijfers.nl/gemeente/tilburg/
  22. Utrecht Monitor. Bevolkingsprognose [Internet]. Utrecht Monitor. Beschikbaar op: https://utrecht-monitor.nl/bevolking-bestuur/bevolking/bevolkingsprognose#:~:text=Met%20de%20groei%20van%20de,Rijn%20en%20subwijk%20Veldhuizen%2FVleuterweide.
  23. Gemeente Amsterdam in cijfers en grafieken (bijgewerkt 2024!) | AlleCijfers.nl [Internet]. AlleCijfers.nl. Beschikbaar op: https://allecijfers.nl/gemeente/amsterdam/
  24. About Wetopia [Internet]. Wetopia. 2024. Beschikbaar op: https://wetopia.blog/over-deze-blog/
  25. Alexander M. The 11 languages of South Africa [Internet]. South Africa Gateway. 2023. Beschikbaar op: https://southafrica-info.com/arts-culture/11-languages-south-africa/
  26. Eng TA. Sign use becomes South Africa’s 12th official language. Sign Use Becomes South Africa’s 12th Official Language – TRT Afrika [Internet]. 19 juli 2023; Beschikbaar op: https://www.trtafrika.com/africa/sign-use-becomes-south-africas-12th-official-language-14113150
  27. Noah T. Born a crime: Stories from a South African childhood. Hachette UK; 2016.
  28. Hill-Lewis G. Helping people off the streets and into safe spaces — insights from Cape Town [Internet]. Daily Maverick. 2024. Beschikbaar op: https://www.dailymaverick.co.za/opinionista/2024-03-04-helping-the-homeless-insights-from-the-cape-town-experience/#:~:text=Gathering%20data%20on%20the%20homeless&text=First%2Dhand%20data%20from%20the,lockdowns%20and%20related%20economic%20impact.
  29. Maluleke R. IMPROVING LIVES THROUGH DATA ECOSYSTEMS Quarterly Labour Force Survey Q3:2023 [Internet]. 2023. Beschikbaar op: https://www.statssa.gov.za/publications/P0211/Presentation%20QLFS%20Q3%202023.pdf
  30. Harding BA. South Africa Load-shedding: the roots of Eskom’s power problem. bbc.com [Internet]. 23 mei 2023; Beschikbaar op: https://www.bbc.com/news/world-africa-65671718

DEEL 2

  1. The Editors of Encyclopaedia Britannica. Afrikaans language | Origin, History, & Facts. Encyclopedia Britannica. Published 21 maart 2024. https://www.britannica.com/topic/Afrikaans-language
  2. Maluleke R. IMPROVING LIVES THROUGH DATA ECOSYSTEMS Quarterly Labour Force Survey Q3:2023.; 2023. https://www.statssa.gov.za/publications/P0211/Presentation%20QLFS%20Q3%202023.pdf
  3. Writer S. Here’s why the rand is so weak right now. BusinessTech. https://businesstech.co.za/news/finance/687925/heres-why-the-rand-is-so-weak-right-now/. Published mei 15, 2023.
  4. Pernegger L, Godehart S, National Treasury, e.a. Townships in The South African Geographic Landscape – Physical And Social Legacies And Challenges.; 2007. https://www.treasury.gov.za/divisions/bo/ndp/ttri/ttri%20oct%202007/day%201%20-%2029%20oct%202007/1a%20keynote%20address%20li%20pernegger%20paper.pdf
  5. Historiek. Jan van Riebeeck – En Kaap de Goede Hoop. Historiek. Published 20 februari 2024. https://historiek.net/jan-van-riebeeck-1619-1677/5548/
  6. First Anglo Boer War | South African History Online. https://www.sahistory.org.za/article/first-anglo-boer-war
  7. Great Trek (1835-1840) | Military History Books | Helion & Company. https://www.helion.co.uk/conflicts/great-trek.php#:~:text=The%20Great%20Trek%20(Afrikaans%3A%20Die,the%20Cape's%20British%20colonial%20administration.
  8. The Editors of Encyclopaedia Britannica. Orange Free State | Map, Africa, History, & Facts. Encyclopedia Britannica. Published 20 juli 1998. https://www.britannica.com/place/Orange-Free-State
  9. The Editors of Encyclopaedia Britannica. Transvaal | South Africa, Map, & History. Encyclopedia Britannica. Published 22 maart 2024. https://www.britannica.com/place/Transvaal
  10. Second Anglo-Boer War – 1899 – 1902 | South African History Online. https://www.sahistory.org.za/article/second-anglo-boer-war-1899-1902
  11. Omroep Max. Nederland en de Apartheid. Spotify. https://open.spotify.com/show/0GVNDZYDBmUCNlfoGHro3j?si=e6128d3c8084466c
  12. Omroep Max. Nederland en de Apartheid. Spotify. https://open.spotify.com/show/0GVNDZYDBmUCNlfoGHro3j?si=e6128d3c8084466c
  13. Amsterdammer Hendrik Verwoerd was architect van de apartheid. Het Parool. Published 20 mei 2015. https://web.archive.org/web/20190422095351/https:/www.parool.nl/binnenland/amsterdammer-hendrik-verwoerd-was-architect-van-de-apartheid~a4098466/
  14. Constructing the Union of South Africa; negotiations & contestations, 1902-10 | South African History Online. https://www.sahistory.org.za/article/constructing-union-south-africa-negotiations-contestations-1902-10#:~:text=In%201910%2C%20the%20South%20Africa,the%20Union%20of%20South%20Africa.
  15. The Editors of Encyclopaedia Britannica. National Party (NP) | Definition, History, & facts. Encyclopedia Britannica. Published 20 juli 1998. https://www.britannica.com/topic/National-Party-political-party-South-Africa
  16. Omroep Max. Nederland en de Apartheid. Spotify. https://open.spotify.com/show/0GVNDZYDBmUCNlfoGHro3j?si=e6128d3c8084466c
  17. The Editors of Encyclopaedia Britannica. Bantustan | Definition, History, Map, & Facts. Encyclopedia Britannica. Published 20 juli 1998. https://www.britannica.com/topic/Bantustan
  18. Cape Town | History, population, map, climate, & facts. Encyclopedia Britannica. Published 4 maart 2024. https://www.britannica.com/place/Cape-Town/The-people#ref243904
  19. Nelson Mandela Foundation. Discovery: the Dompas – A young person’s perspective – Nelson Mandela Foundation. Nelson Mandela Foundation. https://www.nelsonmandela.org/news/entry/discovery-the-dompas-a-young-persons-perspective
  20. Omroep Max. Nederland en de Apartheid. Spotify. https://open.spotify.com/show/0GVNDZYDBmUCNlfoGHro3j?si=e6128d3c8084466c
  21. NOS. Nederland moet stoppen met uitvoer van F-35-onderdelen naar Israël, Staat in cassatie. NOS. https://nos.nl/artikel/2508537-nederland-moet-stoppen-met-uitvoer-van-f-35-onderdelen-naar-israel-staat-in-cassatie. Published februari 12, 2024.
  22. Yes, a weak Rand is making things more expensive but banks aren’t helping. Iol. https://www.iol.co.za/business-report/economy/yes-a-weak-rand-is-making-things-more-expensive-but-banks-arent-helping-6b421c17-3ddf-4df4-8894-0c347ab36c23. Published juni 7, 2023.
  23. Minister Thulas Nxesi announces National Minimum Wage for 2024    | South African Government. Published 3 februari 2024. https://www.gov.za/news/media-statements/government-activities/minister-thulas-nxesi-announces-national-minimum-wage#:~:text=Employment%20and%20Labour%20Minister%20T.W,effect%20from%201%20March%202024.
  24. Ministerie van Algemene Zaken. Bedragen minimumloon 2024. Minimumloon | Rijksoverheid.nl. Published 20 maart 2024. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/minimumloon/bedragen-minimumloon/bedragen-minimumloon-2024
  25. Mandela N. De moed om te vergeven: Levenslessen van mijn grootvader, Nelson Mandela. Lev.; 2018.
  26. A quote by Coretta Scott King. https://www.goodreads.com/quotes/8228522-struggle-is-a-never-ending-process-freedom-is-never-really
  27. Luyendijk J. De zeven vinkjes: hoe mannen zoals ik de baas spelen.; 2022.

Copyright ©  All Rights Reserved.

Privacy Preference Center

Privacy Preferences